Chiến tranh Nha phiến (Opium Wars) là tên gọi chung cho hai cuộc chiến giữa Trung Quốc (dưới triều đại nhà Thanh) và Anh (sau đó có thêm Pháp tham chiến) vào thế kỷ 19. Những cuộc chiến này là một phần quan trọng trong lịch sử xâm lược của phương Tây vào Trung Quốc và đánh dấu sự khởi đầu của “thế kỷ ô nhục” của Trung Quốc.
I. Bối cảnh lịch sử
Vào đầu thế kỷ 19, Trung Quốc là một quốc gia lớn và tương đối tự cung tự cấp, không có nhu cầu lớn về hàng hóa từ phương Tây. Trong khi đó, các nước châu Âu — đặc biệt là Anh — lại rất chuộng các sản phẩm Trung Quốc như trà, lụa, và sứ. Sự mất cân bằng thương mại khiến vàng bạc từ Anh chảy vào Trung Quốc.
Để khắc phục tình trạng này, người Anh bắt đầu buôn lậu nha phiến (thuốc phiện) từ Ấn Độ vào Trung Quốc, dẫn đến việc hàng triệu người nghiện và làm suy yếu xã hội Trung Quốc. Khi chính quyền nhà Thanh quyết liệt cấm thuốc phiện, căng thẳng leo thang thành chiến tranh.
II. Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (1839–1842)
Nguyên nhân:
-
Nhà Thanh quyết định đàn áp việc buôn bán thuốc phiện.
-
Năm 1839, quan chức nhà Thanh là Lâm Tắc Từ ra lệnh tiêu hủy một lượng lớn thuốc phiện của Anh tại Quảng Châu.
Diễn biến:
-
Anh sử dụng lực lượng hải quân hiện đại, tấn công vào các cảng và thành phố ven biển của Trung Quốc.
-
Trung Quốc không thể kháng cự hiệu quả do vũ khí lạc hậu và chiến lược yếu.
Kết quả:
-
Trung Quốc thất bại, phải ký Hiệp ước Nam Kinh (1842):
-
Mở 5 cảng cho Anh buôn bán.
-
Nhượng Hồng Kông cho Anh.
-
Trả một khoản bồi thường lớn.
-
Cho phép người Anh được "tối huệ quốc", miễn trừ pháp luật Trung Quốc.
-
III. Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai (1856–1860)
Nguyên nhân:
-
Anh muốn mở rộng các quyền lợi từ hiệp ước trước.
-
Vụ việc tàu “Arrow” bị Trung Quốc bắt giữ làm cớ để Anh cùng Pháp tiếp tục tấn công Trung Quốc.
Diễn biến:
-
Anh – Pháp liên quân, tiến đánh các thành phố lớn như Quảng Châu và Bắc Kinh.
-
Năm 1860, họ tiến vào Tử Cấm Thành, đốt phá Viên Minh Viên — biểu tượng văn hóa của Trung Hoa.
Kết quả:
-
Trung Quốc ký Hiệp ước Thiên Tân (1858) và Hiệp ước Bắc Kinh (1860):
-
Mở thêm nhiều cảng cho nước ngoài.
-
Hợp pháp hóa buôn bán thuốc phiện.
-
Cho phép truyền giáo Thiên Chúa.
-
Nhượng thêm đất đai và trả chiến phí.
-
IV. Hệ quả
-
Mất chủ quyền và lãnh thổ.
-
Mở đường cho sự xâm nhập của các cường quốc phương Tây.
-
Xã hội Trung Quốc suy yếu, nạn nghiện ma túy lan rộng.
-
Gây ra làn sóng phẫn nộ và phong trào cải cách, nổi loạn (như Thái Bình Thiên Quốc, Duy Tân Mậu Tuất…).
V. Ý nghĩa lịch sử
-
Là biểu tượng của sự thức tỉnh đau đớn của Trung Quốc trước làn sóng xâm lược phương Tây.
-
Dẫn đến phong trào cải cách, hiện đại hóa, và cuối cùng là sự sụp đổ của nhà Thanh vào đầu thế kỷ 20.