Ba Tư (Persia) là một trong những nền văn minh vĩ đại nhất trong lịch sử cổ đại, từng xây dựng những đế chế hùng mạnh, phát triển văn hóa, nghệ thuật, tôn giáo và quản trị, ảnh hưởng đến cả phương Đông lẫn phương Tây trong hàng nghìn năm.
I. BA TƯ LÀ GÌ? Ở ĐÂU?
- Ba Tư là tên gọi cổ của khu vực tương ứng với Iran ngày nay.
- Nằm ở giao điểm giữa Tây Á, Trung Á và Nam Á, Ba Tư là cầu nối thương mại – văn hóa giữa phương Đông và phương Tây.
- Người Ba Tư thuộc nhóm ngôn ngữ Ấn – Iran, khác biệt với Semite (như Babylon, Assyria) hay Hy Lạp.
II. CÁC ĐẾ CHẾ BA TƯ NỔI BẬT
| Tên đế chế | Thời gian | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|
| Achaemenid | 550 – 330 TCN | Đế chế đầu tiên, rộng lớn nhất thời cổ đại |
| Parthian | 247 TCN – 224 SCN | Giao chiến với La Mã, kết nối Đông – Tây |
| Sassanid | 224 – 651 SCN | Hồi sinh sức mạnh Ba Tư trước khi bị Hồi giáo chinh phục |
III. ĐẾ CHẾ ACHAEMENID (ĐẾ CHẾ BA TƯ THỨ NHẤT)
1. Thành lập bởi Cyrus Đại đế
- Năm 550 TCN, Cyrus the Great thống nhất các bộ tộc Iran và đánh bại Đế chế Median.
- Sau đó chinh phục Lydia (Thổ Nhĩ Kỳ), Babylon, Ai Cập, lập nên đế chế rộng lớn từ Ấn Độ đến Địa Trung Hải.
2. Chính sách khoan dung và quản trị thông minh
- Cho phép các dân tộc giữ tôn giáo, ngôn ngữ, văn hóa riêng.
- Cho người Do Thái trở về Jerusalem sau thời kỳ lưu đày tại Babylon.
- Chia đế chế thành tỉnh (satrapy), mỗi tỉnh có thống đốc.
3. Đường sá và giao thông
- Xây dựng Đường Hoàng gia (Royal Road) – giúp kết nối từ Iran đến Thổ Nhĩ Kỳ trong vài ngày.
- Có hệ thống trạm ngựa, truyền tin rất tiên tiến.
4. Kiến trúc và thủ đô
- Xây dựng Persepolis – cung điện tráng lệ với cột đá, phù điêu tinh xảo.
- Các thành phố khác như Susa, Ecbatana cũng phát triển mạnh.
5. Tôn giáo: Thờ thần Ahura Mazda
- Zoroastrianism (Hỏa giáo): đạo cổ của Ba Tư, tin vào hai lực lượng thiện – ác.
- Thần tối cao: Ahura Mazda (Thượng đế ánh sáng, trí tuệ).
6. Suy vong do Alexander Đại đế
- Năm 330 TCN, Alexander the Great từ Macedonia tiến quân chinh phục toàn bộ Ba Tư.
- Chấm dứt Đế chế Achaemenid.
IV. CÁC ĐẾ CHẾ KẾ TIẾP
1. Đế chế Parthian (247 TCN – 224 SCN)
- Lập nên sau thời kỳ thống trị Hy Lạp – Seleucid.
- Cạnh tranh với La Mã trong việc kiểm soát Trung Đông.
- Nổi tiếng với kỵ binh bắn cung lùi (Parthian shot).
2. Đế chế Sassanid (224 – 651 SCN)
- Hồi sinh tinh thần văn hóa Ba Tư cổ.
- Là đối thủ lớn của Đế chế Byzantine.
- Phát triển nghệ thuật, y học, luật pháp, Zoroastrianism.
- Sụp đổ khi bị quân Hồi giáo Ả Rập chinh phục năm 651 SCN → bắt đầu kỷ nguyên Hồi giáo tại Iran.
V. DI SẢN CỦA BA TƯ
| Lĩnh vực | Đóng góp nổi bật |
|---|---|
| Quản trị | Mô hình tỉnh (satrapy), đường hoàng gia, thư tín |
| Tôn giáo | Hỏa giáo – tiền đề tư tưởng cho Thiên Chúa giáo & Hồi giáo |
| Kiến trúc | Persepolis, nghệ thuật đá tinh xảo |
| Văn hóa | Kết hợp giữa Đông – Tây, ảnh hưởng Hy Lạp, Ấn Độ, Hồi giáo sau này |
| Chính trị | Là mô hình mẫu cho các đế chế sau như La Mã, Ottoman, Hồi giáo |
TÓM TẮT NHANH
| Tiêu chí | Thông tin |
|---|---|
| Vị trí | Iran & Trung Đông |
| Thành lập | 550 TCN bởi Cyrus Đại đế |
| Đỉnh cao | Dưới Darius I, Xerxes |
| Suy tàn | 330 TCN (Alexander), 651 SCN (Hồi giáo) |
| Tôn giáo | Zoroastrianism (Hỏa giáo) |
| Thủ đô nổi bật | Persepolis |