Văn minh Lưỡng Hà (Mesopotamia) là một trong những nền văn minh cổ đại đầu tiên và quan trọng nhất trong lịch sử nhân loại, xuất hiện ở vùng đất nằm giữa hai con sông Tigris và Euphrates (nay thuộc Iraq, và một phần Syria, Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại).
I. TÊN GỌI & VỊ TRÍ ĐỊA LÝ
- "Mesopotamia" trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là "vùng đất giữa hai con sông".
- Đất đai ở đây rất màu mỡ, do phù sa từ sông Tigris và Euphrates, thích hợp cho nông nghiệp sớm.
II. THỜI GIAN & CÁC GIAI ĐOẠN CHÍNH
| Giai đoạn | Khoảng thời gian | Nền văn hóa chính |
|---|---|---|
| Sơ kỳ Lưỡng Hà | ~3500 – 2300 TCN | Sumer |
| Trung kỳ | 2300 – 1595 TCN | Akkad, Babylon (cổ) |
| Hậu kỳ | 1595 – 539 TCN | Assyria, Babylon (mới) |
| Kết thúc | 539 TCN | Bị Ba Tư chinh phục |
III. ĐẶC ĐIỂM NỔI BẬT CỦA VĂN MINH LƯỠNG HÀ
1. Chữ viết đầu tiên của loài người
- Người Sumer phát minh ra chữ hình nêm (~3200 TCN), khắc trên bảng đất sét.
- Dùng để ghi chép thuế, luật, thương mại, văn học (như sử thi Gilgamesh).
2. Nhà nước – thành bang đầu tiên
- Tổ chức thành các thành bang như Ur, Uruk, Lagash.
- Có vua, tư tế, luật pháp, quân đội — một dạng nhà nước sơ khai.
3. Luật pháp đầu tiên
- Bộ luật Hammurabi của Babylon (~1754 TCN): một trong những bộ luật thành văn sớm nhất, với nguyên tắc "mắt đền mắt".
4. Kiến trúc – đền đài
- Xây dựng Ziggurat – đền tháp tầng, là trung tâm tôn giáo và hành chính.
- Dùng gạch đất sét nung – do thiếu đá tự nhiên.
5. Khoa học – toán học – thiên văn
- Biết chia giờ thành 60 phút, góc 360 độ.
- Theo dõi chuyển động sao trời, lập lịch âm – dương kết hợp.
- Biết làm phép nhân, chia, căn bậc hai, giải phương trình đơn giản.
6. Tôn giáo – tín ngưỡng
- Đa thần, mỗi thành bang thờ một vị thần chính.
- Tin vào thế giới ngầm, hậu kiếp, và quyền lực của các thần linh.
- Có hệ thống tư tế, lễ nghi, hiến tế.
IV. CÁC ĐẾ CHẾ NỔI BẬT
1. Đế chế Akkad (Sargon Đại đế – ~2300 TCN)
- Đế chế đầu tiên trong lịch sử nhân loại.
- Thống nhất các thành bang Sumer.
2. Babylon (Hammurabi)
- Nổi tiếng với bộ luật Hammurabi, tổ chức xã hội rõ ràng.
- Là trung tâm văn hóa – chính trị lớn.
3. Assyria
- Quân đội cực kỳ hùng mạnh, tàn bạo, mở rộng ra khắp Trung Đông.
- Xây dựng thư viện lớn tại Nineveh (với hàng ngàn bảng đất sét lưu trữ văn tự).
V. DI SẢN CỦA VĂN MINH LƯỠNG HÀ
- Chữ viết, nhà nước, luật pháp, thiên văn học, kiến trúc...
- Truyền cảm hứng cho các nền văn minh khác như Ai Cập, Do Thái, Hy Lạp...
- Nền tảng cho lịch sử nhân loại có ghi chép.
TÓM TẮT
| Đặc điểm | Chi tiết |
|---|---|
| Thời gian | Khoảng 3500 – 539 TCN |
| Vị trí | Iraq và vùng Trung Đông |
| Thành tựu | Chữ hình nêm, luật Hammurabi, Ziggurat, toán học, thiên văn |
| Văn hóa chính | Sumer, Akkad, Babylon, Assyria |
| Kết thúc | Bị Đế chế Ba Tư chinh phục (539 TCN) |