Thiền phái Trúc Lâm là một dòng thiền thuần Việt, do vua Trần Nhân Tông (1258–1308) sáng lập vào cuối thế kỷ 13, sau khi ông xuất gia và trở thành vị tổ đầu tiên của dòng thiền này.
Đây là một cột mốc quan trọng trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, vì lần đầu tiên một dòng thiền bản địa được hình thành và phát triển mạnh mẽ, dung hợp giữa Phật giáo – Nho giáo – Đạo giáo, đồng thời gắn bó chặt chẽ với tinh thần yêu nước, nhập thế.
1. Hoàn cảnh ra đời
-
Vào thời Trần, Phật giáo phát triển rực rỡ, nhưng bị chia thành nhiều phái nhỏ (Tỳ-ni-đa-lưu-chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường...).
-
Trần Nhân Tông sau khi nhường ngôi cho con (Trần Anh Tông) năm 1293, đã xuất gia, lấy hiệu Trúc Lâm Đại sĩ, tu tại Yên Tử sơn (Quảng Ninh).
-
Ông thống nhất các dòng thiền đang tồn tại, lập nên Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, tạo ra một trường phái Phật giáo đậm bản sắc dân tộc Việt.
2. Tư tưởng của Thiền phái Trúc Lâm
Thiền nhập thế
-
Không chỉ tu hành trong chùa, mà còn gắn bó với đời sống, giúp đời, giúp nước.
-
Phát huy tinh thần "cư trần lạc đạo" (ở giữa trần thế vẫn giữ đạo).
“Cư trần lạc đạo thả tùy duyên,
Hễ đói thì ăn, mỏi ngủ liền...”
(Trần Nhân Tông)
Dung hòa Tam giáo:
-
Trúc Lâm Thiền phái kết hợp Phật giáo – Nho giáo – Đạo giáo, nhưng lấy Thiền tông Phật giáo làm gốc.
-
Coi trọng giới – định – tuệ, nhưng không phủ nhận lý trí, đạo lý và tư tưởng dưỡng sinh.
Trực chỉ nhân tâm:
-
Nhấn mạnh việc quay vào tự tâm để tu, không chạy theo hình tướng.
-
Gần với tinh thần “kiến tánh thành Phật” (thấy được bản tánh thì thành Phật).
4 tư tưởng chủ đạo của Thiền phái Trúc Lâm
3. Ba vị Tổ sư của Trúc Lâm
| Vị Tổ | Tên thật | Đóng góp chính |
|---|---|---|
| Sơ tổ | Trần Nhân Tông | Sáng lập Trúc Lâm, phát triển Thiền Việt |
| Nhị tổ | Pháp Loa (1284–1330) | Tổ chức Phật giáo quy củ, mở trường học Phật |
| Tam tổ | Huyền Quang (1254–1334) | Giao hòa Phật pháp và văn chương Nho học |
4. Trung tâm của Thiền Trúc Lâm
-
Núi Yên Tử (Quảng Ninh): nơi Trần Nhân Tông tu hành, cũng là trung tâm của Thiền phái.
-
Chùa Yên Tử (chùa Hoa Yên, chùa Đồng...) được coi là “đất tổ” của Trúc Lâm.
-
Sau này có nhiều Trúc Lâm thiền viện hiện đại tiếp nối truyền thống:
-
Trúc Lâm Đà Lạt
-
Trúc Lâm Yên Tử (mới)
-
Trúc Lâm Bạch Mã, Trúc Lâm Tây Thiên...
-
5. Ý nghĩa lịch sử – văn hóa
-
Khẳng định bản sắc Phật giáo Việt: Không lệ thuộc Ấn Độ hay Trung Hoa.
-
Gắn đạo với đời: Vua hóa thân thành thiền sư, vừa tu hành vừa chăm lo đất nước.
-
Là hình mẫu lý tưởng văn hóa Đại Việt: trí tuệ, đạo đức, nhập thế, tự chủ.